संस्कृतभाषायां ब्लोग्
सत्यनारायणव्रतस्य नित्यं महत्त्वम्
पूर्णिमादिने सत्यनारायणव्रतकथायाः महत्त्वं तथा चन्द्रग्रहणकाले तस्य विशेषलाभाः
सनातनधर्मे भगवान् विष्णुः जगतः पालनकर्ता धर्मस्य च रक्षकः इति मन्यते। भगवतः विष्णोः अनेकरूपेषु सत्यनारायणः अन्यतमः दिव्यः स्वरूपः अस्ति, यः सत्यस्य, धर्मस्य, समृद्धेः, कल्याणस्य च प्रतीकः अस्ति। सत्यनारायणव्रतं तथा तस्य कथा च अतीव सरलौ प्रभाविनौ च स्तः, येन भक्ताः सहजतया भगवतः विष्णोः अनुग्रहं प्राप्तुं शक्नुवन्ति। इदं व्रतं विशेषतया पूर्णिमायां विधीयते, यतः पूर्णिमा दिव्यशक्तेः परिपूर्णत्वस्य प्रतीका मन्यते, तथा च अस्मिन् दिने भगवतः विष्णोः कृपा विशेषतया लभ्यते इति शास्त्रेषु निर्दिष्टम् अस्ति।
सत्यनारायणव्रतस्य महत्त्वं विविधेषु पुराणेषु स्पष्टतया वर्णितम् अस्ति। अस्य व्रतस्य विस्तृतं वर्णनं स्कन्दपुराणस्य रेवाखण्डे प्राप्यते। तत्र भगवान् विष्णुः स्वयम् नारदमुनये अस्य व्रतस्य महत्त्वं कथयति—
“सत्यनारायणस्य व्रतं यः करोति श्रद्धया युतः।
तस्य दुःखं न भवेत् कदाचित् धनधान्यसमन्वितः॥”
अस्य श्लोकस्य भावार्थः अस्ति यत् यः श्रद्धया सत्यनारायणव्रतं करोति, सः जीवने कदापि दुःखं न प्राप्नोति, अपितु धनधान्यादिभिः समृद्धः भवति।
नारदपुराणे अपि अस्य व्रतस्य महत्त्वं वर्णितम् अस्ति—
“पूर्णिमायां विशेषेण सत्यनारायणपूजनम्।
सर्वपापहरं पुण्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम्॥”
अर्थात् पूर्णिमायां सत्यनारायणस्य पूजनं सर्वपापानां नाशं करोति तथा सर्वसिद्धीनां प्रदायकं भवति।
पूर्णिमायाः विशेषं महत्त्वं ज्योतिषशास्त्रे अपि वर्णितम् अस्ति। चन्द्रः मनसः अधिपतिः इति मन्यते, तथा च भगवान् विष्णुः आत्मनः अधिपतिः इति स्मृतः। पूर्णिमायां चन्द्रः पूर्णकलया युक्तः भवति, येन मनसः स्थैर्यं, शुद्धिः, आध्यात्मिकशक्तिः च वर्धते। अतः अस्मिन् दिवसे भगवतः विष्णोः आराधना विशेषफलप्रदा भवति।
पद्मपुराणे अपि अस्य विषये उक्तम् अस्ति—
“पूर्णिमायां व्रतं कृत्वा विष्णोः पूजनमुत्तमम्।
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति॥”
अर्थात् पूर्णिमायां विष्णोः पूजनं कृत्वा मनुष्यः सर्वपापेभ्यः मुक्तः भूत्वा विष्णुलोकं गच्छति।
सत्यनारायणकथायाः अपि अतीव आध्यात्मिकं महत्त्वं अस्ति। एषा कथा न केवलं धार्मिकः संस्कारः अस्ति, अपितु जीवनस्य आध्यात्मिकमार्गदर्शिका अस्ति। एषा कथा अस्मान् शिक्षयति यत् मनुष्येण सत्यस्य अनुसरणं कर्तव्यम्, ईश्वरस्य विषये अचञ्चला श्रद्धा धारणीया, तथा च अहङ्कारात् दूरं स्थित्वा भक्त्या जीवनं यापनीयम्। श्रद्धा इति शब्दस्य अर्थः अचलः विश्वासः, दृढा भक्तिः, ईश्वरस्य प्रति पूर्णसमर्पणं च अस्ति।
भगवद्गीतायां (अध्याय १७, श्लोक ३) अपि श्रद्धायाः महत्त्वं वर्णितम् अस्ति—
“श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥”
अर्थात् मनुष्यः यथाश्रद्धावान् भवति, सः तथैव भवति।
स्कन्दपुराणे अपि सत्यनारायणकथाश्रवणस्य महत्त्वं वर्णितम् अस्ति—
“सत्यनारायणकथाश्रवणात् सर्वपापक्षयः।
सर्वसौभाग्यप्राप्तिः स्यात् विष्णुप्रीतिः प्रजायते॥”
अर्थात् सत्यनारायणकथाश्रवणेन सर्वपापानां नाशः भवति तथा भगवतः विष्णोः प्रसादः लभ्यते।
यद्यपि प्रत्येकस्यां पूर्णिमायां सत्यनारायणव्रतस्य विशेषं महत्त्वं अस्ति, तथापि यदि पूर्णिमायां चन्द्रग्रहणं भवति, तर्हि अस्य व्रतस्य महत्त्वं बहुगुणितं भवति। शास्त्रेषु स्पष्टतया उक्तम् अस्ति यत् ग्रहणकालः अत्यन्तं पुण्यकालः भवति।
मनुस्मृतौ उक्तम् अस्ति—
“ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः स्नानदानजपादिकम्।
कोटिगुणं भवेत् पुण्यं सामान्यकालतः॥”
अर्थात् चन्द्रग्रहणे अथवा सूर्यग्रहणे स्नान, दान, जप, पूजादीनां फलम् सामान्यकालात् कोटिगुणाधिकं भवति।
स्कन्दपुराणे अपि उक्तम् अस्ति—
“ग्रहणकाले विष्णुपूजा सर्वपापप्रणाशिनी।
अनन्तफलप्रदा नित्यं विष्णुलोकप्रदायिनी॥”
अर्थात् ग्रहणकाले विष्णुपूजा सर्वपापानां नाशं करोति तथा अनन्तफलप्रदा भवति।
ग्रहणसमये सूर्यः, चन्द्रः, पृथिवी च विशेषस्थितौ भवन्ति, येन ब्रह्माण्डीयशक्तेः प्रभावः पृथिव्यां अधिकः भवति। अस्मिन् काले मन्त्रजपः, उपवासः, ध्यानं, पूजादयः च विशेषफलप्रदाः भवन्ति। यदा पूर्णिमा च चन्द्रग्रहणं च एकत्र भवतः, तदा पूर्णिमायाः दिव्यशक्तिः तथा ग्रहणस्य आध्यात्मिकशक्तिः मिलित्वा भक्तानां पूजायाः फलम् बहुगुणितं कुर्वन्ति।
नारदपुराणे अपि उक्तम् अस्ति—
“ग्रहणकाले कृतं पुण्यं न तुल्यं वर्षशतैरपि।”
अर्थात् ग्रहणकाले कृतं पुण्यं शतवर्षपर्यन्तं कृतात् पुण्यात् अपि अधिकं भवति।
अतः स्पष्टं भवति यत् ग्रहणदिने सत्यनारायणव्रतस्य पालनं अतीव फलप्रदं भवति। एतस्य पालनात् सर्वपापक्षयः, मानसिकशान्तिः, भगवतः विष्णोः विशेषकृपा, धनसमृद्धिः, आरोग्यं, जीवनस्य सर्वेषु क्षेत्रेषु सफलता च प्राप्यते।
वैज्ञानिकदृष्ट्या अपि ग्रहणकालः मनसः एकाग्रतायाः अनुकूलः कालः अस्ति। अस्मिन् काले ध्यानं, जपः, पूजा च मनसः स्थैर्यं वर्धयन्ति, येन आध्यात्मिकप्रगतिरेव भवति।
अतः निष्कर्षतः वक्तुं शक्यते यत् सत्यनारायणव्रतं पूर्णिमायां विशेषफलप्रदं भवति, किन्तु यदि तस्मिन् दिने चन्द्रग्रहणं भवति, तर्हि अस्य व्रतस्य महत्त्वं अनन्तगुणितं भवति। एतत् व्रतं भक्तानां जीवनं पवित्रं कृत्वा तान् धर्ममार्गे स्थापनं करोति तथा अन्ते मोक्षमार्गस्य द्वारं उद्घाटयति।
पूर्णिमादिने सत्यनारायणव्रतस्य पालनं अत्यन्तं शुभं फलदायकं च मन्यते। किन्तु यदि तस्मिन्नेव दिने चन्द्रग्रहणं भवति, तर्हि अस्य महत्त्वं बहुगुणितं भवति। शास्त्रेषु उक्तम् अस्ति यत् ग्रहणकाले कृता पूजा सामान्यकालात् कोटिगुणाधिकं फलं ददाति, तथा च भगवतः विष्णोः विशेषकृपा अपि प्राप्यते। अतः पूर्णिमायां चन्द्रग्रहणसमये सत्यनारायणव्रतस्य पालनं तथा कथाश्रवणं अतीव शुभं, फलदायकं, मोक्षप्रदं च मन्यते।